<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?> <TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hans-HK" xml:id="X26n0526"> <teiHeader> <fileDesc> <titleStmt> <title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 526 般若心经註</title> <title xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经数位版, No. 526 般若心经註</title> <author>中天竺 提婆註</author> <respStmt> <resp>Electronic Version by</resp> <name>CBETA</name> </respStmt> </titleStmt> <editionStmt> <edition>XML TEI P5</edition> <respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Xuzangjing</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt> </editionStmt> <extent>1卷</extent> <publicationStmt> <idno type="CBETA"> <idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">526</idno> </idno> <distributor> <name>中华电子<persName>佛</persName>典协会 (CBETA)</name> <address> <addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine> </address> </distributor> <availability> <p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p> </availability> <date>2022-10-12 23:43:51 +0800</date> </publicationStmt> <sourceDesc> <bibl> <title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title> <title level="s" xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经</title> <title level="m" xml:lang="zh-Hans">般若心经註</title> </bibl> </sourceDesc> </fileDesc> <encodingDesc> <projectDesc> <p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p> <p xml:lang="zh-Hans" cb:type="ly">CBETA 人工输入，CBETA 扫瞄辨识</p> </projectDesc> <editorialDecl> <punctuation resp="#resp1"><p>原书标点</p></punctuation> </editorialDecl> <tagsDecl> <namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> <tagUsage gi="rdg"> <listWit> <witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness> <witness xml:id="wit.orig">【卍续】</witness> </listWit> </tagUsage> </namespace> </tagsDecl> <charDecl> <char xml:id="CB15131"> <charName>CBETA CHARACTER CB15131</charName> <mapping cb:dec="998171" type="PUA">U+F3B1B</mapping> <charProp><localName>normalized form</localName><value>邦</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[邱-丘+(看-目)]</value></charProp></char> </charDecl> </encodingDesc> <profileDesc> <langUsage> <language ident="en">English</language> <language ident="zh-Hans">Chinese (Traditional)</language> </langUsage> </profileDesc> <revisionDesc> <change when="2013-05-20"> <name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication </change> <change when="2006-08-01T10:23:05"> Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT </change> </revisionDesc> </teiHeader> <text><body> <milestone unit="juan" n="1"/> <pb ed="X" xml:id="X26.0526.0720a" n="0720a"/> <lb ed="X" n="0720a01"/> <lb ed="X" n="0720a02"/><cb:docNumber>No. 526</cb:docNumber> <lb ed="X" n="0720a03"/><lb ed="R041" n="0629a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>註般若波罗蜜多心经</cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0720a04"/> <lb ed="X" n="0720a05"/><lb ed="R041" n="0629a02"/><byline cb:type="author"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0720001" n="0720001"/>中天竺国沙门释提婆 註<note place="inline">幷序</note></byline> <lb ed="X" n="0720a06"/><lb ed="R041" n="0629a03"/><cb:div><p xml:id="pX26p0720a0601">般若波罗蜜多心经者。乃是真理之玄宗。法身之 <lb ed="X" n="0720a07"/><lb ed="R041" n="0629a04"/>名称。其体则不生不灭。不去不来。量等虚空。曾无 <lb ed="X" n="0720a08"/><lb ed="R041" n="0629a05"/>变改。廣乃普周法界。无物不容。狭即芥子微尘。未 <lb ed="X" n="0720a09"/><lb ed="R041" n="0629a06"/>足为喩。显即参罗万象。隐即无色无名。生死苦乐 <lb ed="X" n="0720a10"/><lb ed="R041" n="0629a07"/>轮迁。本性轴元不动。四生三有。大圣共禀无差。此 <lb ed="X" n="0720a11"/><lb ed="R041" n="0629a08"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0720002" n="0720002"/>城他<g ref="#CB15131">邦</g>。凡愚自舛。是知性<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720003" n="0720003"/>凑则三际不易。识浊则 <lb ed="X" n="0720a12"/><lb ed="R041" n="0629a09"/>今古相<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720004" n="0720004"/>催。业杂乃感果不同。何关本性有异。斯乃 <lb ed="X" n="0720a13"/><lb ed="R041" n="0629a10"/>世徒乏志。不自修行。断信续疑。放情散逸。所以轮 <lb ed="X" n="0720a14"/><lb ed="R041" n="0629a11"/>迴六趣。受报无穷。苦乐交番。何曾暂止。是故上界 <lb ed="X" n="0720a15"/><lb ed="R041" n="0629a12"/>仁慈。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720005" n="0720005"/>不悲含识。廣演言教。无事<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720006" n="0720006"/>无为。接引溺群。令 <lb ed="X" n="0720a16"/><lb ed="R041" n="0629a13"/>登<anchor xml:id="nkr_note_add_0720a1601" n="0720a1601"/><anchor xml:id="beg0720a1601" n="0720a1601"/>已<anchor xml:id="end0720a1601"/>岸。今即世徒缘逼。无暇遍寻。遂只暗昧守昏。 <lb ed="X" n="0720a17"/><lb ed="R041" n="0629a14"/>无由得晓。乃有仁慈後胤。达世根源。撰录大般若 <lb ed="X" n="0720a18"/><lb ed="R041" n="0629a15"/>之要言。用显幽秘之義。故号般若波罗蜜多心经 <lb ed="X" n="0720a19"/><lb ed="R041" n="0629a16"/>也。文言虽促。義理遥长。若非久积勤功。莫能测其 <lb ed="X" n="0720a20"/><lb ed="R041" n="0629a17"/>涯际。但为妄情生灭我见恒存。性外求真。他方觅 <lb ed="X" n="0720a21"/><lb ed="R041" n="0629a18"/><persName>佛</persName>。遂使甘露徒膳慧日虚明。此等纵属<persName>佛</persName>生。未曾 <lb ed="X" n="0720a22"/><lb ed="R041" n="0629b01"/>有益。提婆乃病愚<anchor xml:id="nkr_note_add_0720a2201" n="0720a2201"/><anchor xml:id="beg0720a2201" n="0720a2201"/>已<anchor xml:id="end0720a2201"/>久。岂敢医他。贤士愿闻。那可 <lb ed="X" n="0720a23"/><lb ed="R041" n="0629b02"/>缄默。今且略陈浅见。注寄文傍。将与理乖。请不依 <lb ed="X" n="0720a24"/><lb ed="R041" n="0629b03"/>侮。</p> <pb ed="X" xml:id="X26.0526.0720b" n="0720b"/> <lb ed="X" n="0720b01"/><lb ed="R041" n="0629b04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720b0101">般若波罗蜜多心经</p></cb:div> <lb ed="X" n="0720b02"/><lb ed="R041" n="0629b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720b0201">所言般若波罗蜜多者。即是梵音。此地翻般若为 <lb ed="X" n="0720b03"/><lb ed="R041" n="0629b06"/>智慧。波罗蜜为彼岸。蜜多言支。都合即云智慧彼 <lb ed="X" n="0720b04"/><lb ed="R041" n="0629b07"/>岸支。云何为智慧。智能观照。慧能证悟。彼岸者。涅 <lb ed="X" n="0720b05"/><lb ed="R041" n="0629b08"/>槃为彼岸。生死为此岸。悟者即涅槃。迷者即生死。 <lb ed="X" n="0720b06"/><lb ed="R041" n="0629b09"/>支者此观门也。若无正观要门。不知究竟安心之 <lb ed="X" n="0720b07"/><lb ed="R041" n="0629b10"/>处。是故依行合于正道。故言支也。心者。此观门即 <lb ed="X" n="0720b08"/><lb ed="R041" n="0629b11"/>是众智慧之要宗。趣涅槃城之真路。经者。训常训 <lb ed="X" n="0720b09"/><lb ed="R041" n="0629b12"/>径。先圣莫不遊从。因是果圆解脱。故言经也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0720b10"/><lb ed="R041" n="0629b13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720b1001">观自在菩萨。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0720b11"/><lb ed="R041" n="0629b14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720b1101">菩萨者。虽是梵音。文言不足。何以得然。但以梵语 <lb ed="X" n="0720b12"/><lb ed="R041" n="0629b15"/>汉言方音有异。翻作汉语。文言稍不和韵。是以往 <lb ed="X" n="0720b13"/><lb ed="R041" n="0629b16"/>日翻译大德。于一名中。略除三字。终须解释。是故 <lb ed="X" n="0720b14"/><lb ed="R041" n="0629b17"/>知意而<anchor xml:id="nkr_note_add_0720b1401" n="0720b1401"/><anchor xml:id="beg0720b1401" n="0720b1401"/>已<anchor xml:id="end0720b1401"/>。问。梵本真言足者如何。答。即云菩提萨 <lb ed="X" n="0720b15"/><lb ed="R041" n="0629b18"/>怛缚。此翻菩提为道心。萨怛缚为众生。问。云何为 <lb ed="X" n="0720b16"/><lb ed="R041" n="0630a01"/>道心众生。答。行者常观诸法。不捨须臾。进止威仪 <lb ed="X" n="0720b17"/><lb ed="R041" n="0630a02"/>未曾暂息。四心普济。而不见能所可收。为物迁形。 <lb ed="X" n="0720b18"/><lb ed="R041" n="0630a03"/>而善权施方便。无亲无黨。常存一子之心。不曲不 <lb ed="X" n="0720b19"/><lb ed="R041" n="0630a04"/>邪。而随方化物。八风扇之不动。故名行道之人。行 <lb ed="X" n="0720b20"/><lb ed="R041" n="0630a05"/>道之人。名中道之士。故名道心众生。又道者乃是 <lb ed="X" n="0720b21"/><lb ed="R041" n="0630a06"/>万<g ref="#CB15131">邦</g>不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720007" n="0720007"/>摧之径。心者即是内照证悟之方。内照外 <lb ed="X" n="0720b22"/><lb ed="R041" n="0630a07"/>通相资。万法由斯备矣。又圆明总悟。不复有进。目 <lb ed="X" n="0720b23"/><lb ed="R041" n="0630a08"/>之为<persName>佛</persName>。半月修满之徒。詺之为菩萨也。</p><p xml:id="pX26p0720b2316" cb:place="inline">言自在 <lb ed="X" n="0720b24"/><lb ed="R041" n="0630a09"/>者。然一切众生。皆有<persName>佛</persName>性。隐显有异。一体不殊。观 <pb ed="X" xml:id="X26.0526.0720c" n="0720c"/> <lb ed="X" n="0720c01"/><lb ed="R041" n="0630a10"/>照即自在。散乱即为罔然。观者非一。背为邪见。故 <lb ed="X" n="0720c02"/><lb ed="R041" n="0630a11"/>妄念滋多。妄念滋多。即随因逬<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720008" n="0720008"/>逸。即无恶不为。以 <lb ed="X" n="0720c03"/><lb ed="R041" n="0630a12"/>造业故。随业轮迴。业之所使。名不自在。又世间愚 <lb ed="X" n="0720c04"/><lb ed="R041" n="0630a13"/>人。常随他语。不自推求。是非善恶。一听他言。得失 <lb ed="X" n="0720c05"/><lb ed="R041" n="0630a14"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0720009" n="0720009"/>进。何曾自说。唯知贪幻欲于盲目。不知受实苦于 <lb ed="X" n="0720c06"/><lb ed="R041" n="0630a15"/>将来。一害苦于万人。日夜痛于大圣。是故道心众 <lb ed="X" n="0720c07"/><lb ed="R041" n="0630a16"/>生。常观照故。不为一切法与非法。乃至苦乐之所 <lb ed="X" n="0720c08"/><lb ed="R041" n="0630a17"/>拘执。故言观自在菩萨也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0720c09"/><lb ed="R041" n="0630a18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720c0901">行深般若波罗蜜多时。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0720c10"/><lb ed="R041" n="0630b01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720c1001">般若无底。故言深。观照不绝。所以言行。时者。即是 <lb ed="X" n="0720c11"/><lb ed="R041" n="0630b02"/>行人运慧悟理。契合之时。故言行深般若波罗蜜 <lb ed="X" n="0720c12"/><lb ed="R041" n="0630b03"/>多时。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0720c13"/><lb ed="R041" n="0630b04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720c1301">照见五蕴皆空。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0720c14"/><lb ed="R041" n="0630b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720c1401">五蕴者。即色受想行识也。亦云荫。荫者荫覆之義。 <lb ed="X" n="0720c15"/><lb ed="R041" n="0630b06"/>蕴者蕴积之義也。然荫性无迁。空无变改。荫法生 <lb ed="X" n="0720c16"/><lb ed="R041" n="0630b07"/>灭故。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720010" n="0720010"/>即色受想行识。他明乃荫集。<anchor xml:id="nkr_note_add_0720c1601" n="0720c1601"/><anchor xml:id="beg0720c1601" n="0720c1601"/>已<anchor xml:id="end0720c1601"/>晓即无生。于 <lb ed="X" n="0720c17"/><lb ed="R041" n="0630b08"/>观照之时。了无取捨。故照见五蕴皆空。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0720c18"/><lb ed="R041" n="0630b09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720c1801">度一切苦厄。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0720c19"/><lb ed="R041" n="0630b10"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720c1901">存情逐境不称心。乃烦冤。契意生欣。欲心转炽。此 <lb ed="X" n="0720c20"/><lb ed="R041" n="0630b11"/>即苦乐交集。厄者何疑。合道<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720011" n="0720011"/>之。于此门中。八风不 <lb ed="X" n="0720c21"/><lb ed="R041" n="0630b12"/>动。故言度一切苦厄。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0720c22"/><lb ed="R041" n="0630b13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720c2201">舍利子。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0720c23"/><lb ed="R041" n="0630b14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720c2301">舍利者梵音。鸟名也。此翻诸家各悉不同。或云秋 <lb ed="X" n="0720c24"/><lb ed="R041" n="0630b15"/>露子。或云眼珠子。或云身子。此皆承虚<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720012" n="0720012"/>忘说。然舍 <pb ed="X" xml:id="X26.0526.0721a" n="0721a"/> <lb ed="X" n="0721a01"/><lb ed="R041" n="0630b16"/>利者。鸲鹆鸟者是。舍利弗母。眼似鸲鹆眼。圆而明 <lb ed="X" n="0721a02"/><lb ed="R041" n="0630b17"/>净。又复聪明多知。于时世人皆识因眼。故号为舍 <lb ed="X" n="0721a03"/><lb ed="R041" n="0630b18"/>利。既其所生。勝母聪明。世人共识。称为舍利弗。弗 <lb ed="X" n="0721a04"/><lb ed="R041" n="0631a01"/>者梵音。此翻为子。故言舍利子。聪明第一。投<persName>佛</persName>出 <lb ed="X" n="0721a05"/><lb ed="R041" n="0631a02"/>家。得阿罗汉果。<persName>佛</persName>与对谈。故呼其名。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721a06"/><lb ed="R041" n="0631a03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a0601">色不异空。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721a07"/><lb ed="R041" n="0631a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721a0701">即色从空而生。念念迁灭。滞心即有质。通情照观。 <lb ed="X" n="0721a08"/><lb ed="R041" n="0631a05"/>则毕竟无形。当知妄情非是究竟。凡夫灭色。始得 <lb ed="X" n="0721a09"/><lb ed="R041" n="0631a06"/>言空。菩萨不妨参罗。了达色空一体。故言色不异 <lb ed="X" n="0721a10"/><lb ed="R041" n="0631a07"/>空也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721a11"/><lb ed="R041" n="0631a08"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a1101">空不异色。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721a12"/><lb ed="R041" n="0631a09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721a1201">即空中生色。缘会故名色。缘散故言空。色不因空。 <lb ed="X" n="0721a13"/><lb ed="R041" n="0631a10"/>不能生长。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0721001" n="0721001"/>生空不因色。则不立名。欲显其源。要须 <lb ed="X" n="0721a14"/><lb ed="R041" n="0631a11"/>相藉。故言空不异色也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721a15"/><lb ed="R041" n="0631a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a1501">色即是空。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721a16"/><lb ed="R041" n="0631a13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721a1601">即色法妄质。色性体空性。不以灭色始空。故言色 <lb ed="X" n="0721a17"/><lb ed="R041" n="0631a14"/>即是空。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721a18"/><lb ed="R041" n="0631a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a1801">空即是色。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721a19"/><lb ed="R041" n="0631a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721a1901">万象参罗。皆从空出。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0721002" n="0721002"/>言亦得言即色。注心观空。见 <lb ed="X" n="0721a20"/><lb ed="R041" n="0631a17"/>有空体。岂非空即是色。存吾之者。著空不空。忘我 <lb ed="X" n="0721a21"/><lb ed="R041" n="0631a18"/>之人。无空无有。意显淸混。故言空则是色。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721a22"/><lb ed="R041" n="0631b01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a2201">受想行识。亦复如是。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721a23"/><lb ed="R041" n="0631b02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721a2301">一荫既尔。馀四亦然。故言亦复如是。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721a24"/><lb ed="R041" n="0631b03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a2401">舍利子。是诸法<anchor xml:id="nkr_note_orig_0721003" n="0721003"/>相空。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0526.0721b" n="0721b"/> <lb ed="X" n="0721b01"/><lb ed="R041" n="0631b04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b0101">此则叠前所说。印一切法同空性相。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721b02"/><lb ed="R041" n="0631b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721b0201">不生不灭。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721b03"/><lb ed="R041" n="0631b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b0301">即于法性中。本自不生。今即无灭。无终无始。故言 <lb ed="X" n="0721b04"/><lb ed="R041" n="0631b07"/>不生不灭。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721b05"/><lb ed="R041" n="0631b08"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721b0501">不垢不净。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721b06"/><lb ed="R041" n="0631b09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b0601">一切法生者是垢。灭者是净。若我人见者。即有净。 <lb ed="X" n="0721b07"/><lb ed="R041" n="0631b10"/>有不净。解脱之人。无净。无不净。故言不垢不净也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721b08"/><lb ed="R041" n="0631b11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721b0801">不增不减。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721b09"/><lb ed="R041" n="0631b12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b0901">他方入此无碍。则不增。廣济有情不亏。名不灭。故 <lb ed="X" n="0721b10"/><lb ed="R041" n="0631b13"/>言不增不减。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721b11"/><lb ed="R041" n="0631b14"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721b1101">是故空中无色。无受想行识。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721b12"/><lb ed="R041" n="0631b15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b1201">是五荫属诸识。缘生。缘生缘无自性。生必凭空。荫 <lb ed="X" n="0721b13"/><lb ed="R041" n="0631b16"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0721004" n="0721004"/>受之时。空无增减。荫识生灭。毕竟归空。既了诸法 <lb ed="X" n="0721b14"/><lb ed="R041" n="0631b17"/>皆空。即知本来无色。若知色本无色。即知受无所 <lb ed="X" n="0721b15"/><lb ed="R041" n="0631b18"/>受。受无所受想依何想。想既无想。行令谁行。行既 <lb ed="X" n="0721b16"/><lb ed="R041" n="0632a01"/>不行。识欲何识。因于幻色。即起受心。因受心故。妄 <lb ed="X" n="0721b17"/><lb ed="R041" n="0632a02"/>想即生。妄想生故。兴诸业行。行有善恶。识有爱憎。 <lb ed="X" n="0721b18"/><lb ed="R041" n="0632a03"/>爱憎之心。由于知见。今观照知见根本性空。即识 <lb ed="X" n="0721b19"/><lb ed="R041" n="0632a04"/>芽不生。识芽不生。即业种长谢。业种长谢。菩提果 <lb ed="X" n="0721b20"/><lb ed="R041" n="0632a05"/>成。故言无色无受想行识。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721b21"/><lb ed="R041" n="0632a06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721b2101">无眼耳鼻舌身意。无色声香味触法。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721b22"/><lb ed="R041" n="0632a07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b2201">即眼能见色。得名为眼。耳能闻声。得名为耳。鼻能 <lb ed="X" n="0721b23"/><lb ed="R041" n="0632a08"/>闻香。得名为鼻。舌能辨味。得名为舌。身能受触。得 <lb ed="X" n="0721b24"/><lb ed="R041" n="0632a09"/>名为身。意能观法。得名为意。若无色声香味触法。 <pb ed="X" xml:id="X26.0526.0721c" n="0721c"/> <lb ed="X" n="0721c01"/><lb ed="R041" n="0632a10"/>即眼耳鼻舌身意何所施。若无眼耳鼻舌身意。即 <lb ed="X" n="0721c02"/><lb ed="R041" n="0632a11"/>色声香味触法。亦不自说。以是各不能自起。皆是 <lb ed="X" n="0721c03"/><lb ed="R041" n="0632a12"/>和合因缘。和合因缘。即生灭法。生灭法者。即是空。 <lb ed="X" n="0721c04"/><lb ed="R041" n="0632a13"/>故。言无也。又起信论云。所谓法者。是众生心。法不 <lb ed="X" n="0721c05"/><lb ed="R041" n="0632a14"/>自法。由心故法。当知是法。乃属于心。此处似难。故 <lb ed="X" n="0721c06"/><lb ed="R041" n="0632a15"/>须问答。问曰。既云法不自法。由心故法。心无定相。 <lb ed="X" n="0721c07"/><lb ed="R041" n="0632a16"/>云何由心。答曰。心虽无相。而知一切法。又问。心既 <lb ed="X" n="0721c08"/><lb ed="R041" n="0632a17"/>觉知。法有觉不。答曰。法若有觉者。还即是心。故<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0721c09"/><lb ed="R041" n="0632a18"/>者名觉。法名不觉。僧名和合。故知法不自法者。为 <lb ed="X" n="0721c10"/><lb ed="R041" n="0632b01"/>无情无分别也。由心故法者。心有情识。能分别故。 <lb ed="X" n="0721c11"/><lb ed="R041" n="0632b02"/>邪正之理。自然即现。当知法不自法。由心故法。明 <lb ed="X" n="0721c12"/><lb ed="R041" n="0632b03"/>知心亦不自心。由法故心。何以故。若无法者。心即 <lb ed="X" n="0721c13"/><lb ed="R041" n="0632b04"/>无诸缘虑。以无缘虑故。则无法无心。当知分别者 <lb ed="X" n="0721c14"/><lb ed="R041" n="0632b05"/>妄念也。无分别者。会法性也。此之无分别。非总无 <lb ed="X" n="0721c15"/><lb ed="R041" n="0632b06"/>分别。是分别分别。是无分别。善知诸法。不逐世迁。 <lb ed="X" n="0721c16"/><lb ed="R041" n="0632b07"/>故言无眼耳鼻舌身意无色声香味触法。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721c17"/><lb ed="R041" n="0632b08"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721c1701">无眼界。乃至无意识界。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0721c18"/><lb ed="R041" n="0632b09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721c1801">眼界者即色也。乃至无意识界者。即声香味触法 <lb ed="X" n="0721c19"/><lb ed="R041" n="0632b10"/>也。界者即十八界也。何故言十八界。内有六根。外 <lb ed="X" n="0721c20"/><lb ed="R041" n="0632b11"/>有六尘。中有六识。故言十八界。又眼只见色。不能 <lb ed="X" n="0721c21"/><lb ed="R041" n="0632b12"/>闻声。耳只闻声。不能见色。鼻香舌味身触意法。亦 <lb ed="X" n="0721c22"/><lb ed="R041" n="0632b13"/>复如是。用皆有所。各不相知。故言界也。又眼识为 <lb ed="X" n="0721c23"/><lb ed="R041" n="0632b14"/>能观。尘为所观。能所和合。善恶生焉。故知和合之 <lb ed="X" n="0721c24"/><lb ed="R041" n="0632b15"/>法。皆是妄想因缘。妄想因缘即是生灭。愚者谓实。 <pb ed="X" xml:id="X26.0526.0722a" n="0722a"/> <lb ed="X" n="0722a01"/><lb ed="R041" n="0632b16"/>业种便生。智者了达根本。妄心不起。业种不生。业 <lb ed="X" n="0722a02"/><lb ed="R041" n="0632b17"/>种不生。则永辞後有。故言无眼界乃至无意识界。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722a03"/><lb ed="R041" n="0632b18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722a0301">无无明。亦无无明尽。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722a04"/><lb ed="R041" n="0633a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722a0401">妄心取相。确执不移。名曰无明。了达其源。无明乃 <lb ed="X" n="0722a05"/><lb ed="R041" n="0633a02"/>尽。虽有尽与未尽。取捨相自迁流。于毕竟法身。曾 <lb ed="X" n="0722a06"/><lb ed="R041" n="0633a03"/>无变改。故言无无明亦无无明尽。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722a07"/><lb ed="R041" n="0633a04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722a0701">乃至无老死。亦无老死尽。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722a08"/><lb ed="R041" n="0633a05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722a0801">以取相故。有始无终。名为老死。因是厌患生死。修 <lb ed="X" n="0722a09"/><lb ed="R041" n="0633a06"/>心出苦。名为老死尽。以上从无无明<anchor xml:id="nkr_note_add_0722a0901" n="0722a0901"/><anchor xml:id="beg0722a0901" n="0722a0901"/>已<anchor xml:id="end0722a0901"/>来。明十二 <lb ed="X" n="0722a10"/><lb ed="R041" n="0633a07"/>因缘。为破缘觉疑故。何以故。为行人了达法性。不 <lb ed="X" n="0722a11"/><lb ed="R041" n="0633a08"/>逐世迁。不住静乱苦乐相故。故言无老死亦无老 <lb ed="X" n="0722a12"/><lb ed="R041" n="0633a09"/>死尽。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722a13"/><lb ed="R041" n="0633a10"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722a1301">无苦集灭道。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722a14"/><lb ed="R041" n="0633a11"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722a1401">若耽著世欲。则有苦集之患。厌離世间。则有灭苦 <lb ed="X" n="0722a15"/><lb ed="R041" n="0633a12"/>之道。菩萨于是中间。不见有苦集可捨。不见灭道 <lb ed="X" n="0722a16"/><lb ed="R041" n="0633a13"/>可求。取捨心息。苦乐两忘。说无四谛。断声闻疑。故 <lb ed="X" n="0722a17"/><lb ed="R041" n="0633a14"/>言无苦集灭道。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722a18"/><lb ed="R041" n="0633a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722a1801">无智亦无得。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722a19"/><lb ed="R041" n="0633a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722a1901">能观者智也。所观者得也。既以苦乐两忘观心不 <lb ed="X" n="0722a20"/><lb ed="R041" n="0633a17"/>起。名之为得无所得。此之一得。不同世得。为破菩 <lb ed="X" n="0722a21"/><lb ed="R041" n="0633a18"/>萨有所得故。故言无智亦无得。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722a22"/><lb ed="R041" n="0633b01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722a2201">以无所得故。菩提萨埵依般若波罗蜜多故。心无罣 <lb ed="X" n="0722a23"/><lb ed="R041" n="0633b02"/>碍。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722a24"/><lb ed="R041" n="0633b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722a2401">愚情逐境。动念为罣。慧识澄神。即无所滞。故言无 <pb ed="X" xml:id="X26.0526.0722b" n="0722b"/> <lb ed="X" n="0722b01"/><lb ed="R041" n="0633b04"/>罣碍。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722b02"/><lb ed="R041" n="0633b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722b0201">无罣碍故。无有恐怖。远離一切顚倒梦想。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722b03"/><lb ed="R041" n="0633b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722b0301">即明世间执妄。所谓焰中见水。空中见华。犍闼婆 <lb ed="X" n="0722b04"/><lb ed="R041" n="0633b07"/>城。如水龟毛。如走兔角。如石女生儿。世间五欲。荣 <lb ed="X" n="0722b05"/><lb ed="R041" n="0633b08"/>华富贵等。亦复如是。愚者谓实。贪爱心生。苦恼便 <lb ed="X" n="0722b06"/><lb ed="R041" n="0633b09"/>至。恐怖何疑。背正故名顚倒。无常故名梦想。智者 <lb ed="X" n="0722b07"/><lb ed="R041" n="0633b10"/>了达梦想空幻本性无生。生由妄念。菩萨常谛。邪 <lb ed="X" n="0722b08"/><lb ed="R041" n="0633b11"/>心不起。恐怖无从。正定心神。顚倒情息。故言无有 <lb ed="X" n="0722b09"/><lb ed="R041" n="0633b12"/>恐怖远離顚倒梦想。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722b10"/><lb ed="R041" n="0633b13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722b1001">究竟涅槃。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722b11"/><lb ed="R041" n="0633b14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722b1101">即明一切法及行者身中<persName>佛</persName>性。本自不生。今则无 <lb ed="X" n="0722b12"/><lb ed="R041" n="0633b15"/>灭。故言究竟涅槃。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722b13"/><lb ed="R041" n="0633b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722b1301">三世诸<persName>佛</persName>依般若波罗蜜多故。得阿耨多罗三藐三 <lb ed="X" n="0722b14"/><lb ed="R041" n="0633b17"/>菩提。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722b15"/><lb ed="R041" n="0633b18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722b1501">三世者。即过去未来现在也。诸者言一切。<persName>佛</persName>者梵 <lb ed="X" n="0722b16"/><lb ed="R041" n="0634a01"/>音。此云觉。自觉觉他。觉了一切。故名为<persName>佛</persName>。所言依 <lb ed="X" n="0722b17"/><lb ed="R041" n="0634a02"/>般若波罗蜜多者。即是依智慧。到彼岸支。言得阿 <lb ed="X" n="0722b18"/><lb ed="R041" n="0634a03"/>耨多罗三藐三菩提者。此云无上正真<persName>等正觉</persName>道。 <lb ed="X" n="0722b19"/><lb ed="R041" n="0634a04"/>是故道心众生。观照不见有苦乐可得故。则无物 <lb ed="X" n="0722b20"/><lb ed="R041" n="0634a05"/>能累。故言无上。所证非虚非邪。故言正真。于自他 <lb ed="X" n="0722b21"/><lb ed="R041" n="0634a06"/>相。了无分别。而善觉一切诸根利钝进退之志。故 <lb ed="X" n="0722b22"/><lb ed="R041" n="0634a07"/>言<persName>等正觉</persName>果。证此果。皆由智慧。所言得者。如前释 <lb ed="X" n="0722b23"/><lb ed="R041" n="0634a08"/>得无所得。行此观者。即遊解脱之径。故言道也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722b24"/><lb ed="R041" n="0634a09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722b2401">故知般若波罗蜜多。是大神咒。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0526.0722c" n="0722c"/> <lb ed="X" n="0722c01"/><lb ed="R041" n="0634a10"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c0101">神咒者。即是总持義也。智慧能持一切。故言总持。 <lb ed="X" n="0722c02"/><lb ed="R041" n="0634a11"/>因是智慧。故证果非小。故言是大神咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c03"/><lb ed="R041" n="0634a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c0301">是大明咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c04"/><lb ed="R041" n="0634a13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c0401">愚痴有碍为暗。智慧圆通。岂非明。能因此见智非 <lb ed="X" n="0722c05"/><lb ed="R041" n="0634a14"/>小。故言是大明咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c06"/><lb ed="R041" n="0634a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c0601">是无上咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c07"/><lb ed="R041" n="0634a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c0701">于诸说中。此演为最。故言是无上咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c08"/><lb ed="R041" n="0634a17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c0801">是无等等咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c09"/><lb ed="R041" n="0634a18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c0901">世及二乘智。比量不能及。故言是无等等咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c10"/><lb ed="R041" n="0634b01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c1001">能除一切苦。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c11"/><lb ed="R041" n="0634b02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c1101">即明此经能除生死轮转之事。譬如明灯能破黑 <lb ed="X" n="0722c12"/><lb ed="R041" n="0634b03"/>暗。亦如妙药消除诸毒。复如金鎞挑除眼膜。擧要 <lb ed="X" n="0722c13"/><lb ed="R041" n="0634b04"/>言之。譬如如意摩尼宝珠所求皆得所愿皆成。若 <lb ed="X" n="0722c14"/><lb ed="R041" n="0634b05"/>人能于此经。成思慧者。除诸恶报。灭三业障。亦复 <lb ed="X" n="0722c15"/><lb ed="R041" n="0634b06"/>如是。故言能除一切苦。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c16"/><lb ed="R041" n="0634b07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c1601">真实不虚。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c17"/><lb ed="R041" n="0634b08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c1701">观行不邪。证果不谬。故言真实不虚。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c18"/><lb ed="R041" n="0634b09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c1801">故说般若波罗蜜多咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c19"/><lb ed="R041" n="0634b10"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c1901">意在智慧。到彼岸支。能总持法。为修觉人。故须说 <lb ed="X" n="0722c20"/><lb ed="R041" n="0634b11"/>也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c21"/><lb ed="R041" n="0634b12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c2101">即说咒曰。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c22"/><lb ed="R041" n="0634b13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c2201">意在欲说总持偈言。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c23"/><lb ed="R041" n="0634b14"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0722c2301">揭帝揭帝</p></cb:div> <lb ed="X" n="0722c24"/><lb ed="R041" n="0634b15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c2401">言去去。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0526.0723a" n="0723a"/> <lb ed="X" n="0723a01"/><lb ed="R041" n="0634b16"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0723a0101">波罗揭帝</p></cb:div> <lb ed="X" n="0723a02"/><lb ed="R041" n="0634b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0723a0201">言彼岸去。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0723a03"/><lb ed="R041" n="0634b18"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0723a0301">波罗僧揭帝</p></cb:div> <lb ed="X" n="0723a04"/><lb ed="R041" n="0635a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0723a0401">决定往彼岸。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0723a05"/><lb ed="R041" n="0635a02"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0723a0501">菩提娑婆诃</p></cb:div> <lb ed="X" n="0723a06"/><lb ed="R041" n="0635a03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0723a0601">言道心众生。是知有道心者。即能内外推求。内外 <lb ed="X" n="0723a07"/><lb ed="R041" n="0635a04"/>推求。即真理自现。达理性故。不为生死所羁。生死 <lb ed="X" n="0723a08"/><lb ed="R041" n="0635a05"/>既不能羁。此处即为彼岸。若无道心。即不能谈此 <lb ed="X" n="0723a09"/><lb ed="R041" n="0635a06"/>妙道。以不行故。无由到于彼岸。为欲劝进行人。故 <lb ed="X" n="0723a10"/><lb ed="R041" n="0635a07"/>言揭帝揭帝波罗揭帝波罗僧揭帝菩提娑婆诃。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0723a11"/><lb ed="R041" n="0635a08"/> <lb ed="X" n="0723a12"/><lb ed="R041" n="0635a09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0723a1201">般若波罗蜜多心经</p></cb:div></cb:div> </body> <back> <cb:div type="apparatus"> <head>挍注</head> <p> <app from="#beg0720a1601" to="#end0720a1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0720a2201" to="#end0720a2201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0720b1401" to="#end0720b1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0720c1601" to="#end0720c1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0722a0901" to="#end0722a0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> </p> </cb:div> <cb:div type="xuzang-notes"> <head>卍续藏 挍注</head> <p> <note n="0720001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720001">中等十二字恐後人所加</note> <note n="0720002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720002">城疑域</note> <note n="0720003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720003">凑恐淸</note> <note n="0720004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720004">催恐推</note> <note n="0720005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720005">不疑丕</note> <note n="0720006" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720006">无疑不</note> <note n="0720007" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720007">摧疑拥</note> <note n="0720008" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720008">逸下恐脱随因逬逸四字</note> <note n="0720009" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720009">进下疑脱止字</note> <note n="0720010" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720010">即等六字疑细注</note> <note n="0720011" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720011">之下疑脱人字</note> <note n="0720012" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720012">忘疑妄</note> <note n="0721001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0721001">生字疑剩</note> <note n="0721002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0721002">言疑空</note> <note n="0721003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0721003">相空经作空相</note> <note n="0721004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0721004">受疑色</note> </p> </cb:div> <cb:div type="add-notes"> <head>新增挍注</head> <p> <note n="0720a1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0720a1601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0720a2201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0720a2201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0720b1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0720b1401">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0720c1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0720c1601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0722a0901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0722a0901">已【CB】，巳【卍续】</note> </p> </cb:div> </back></text></TEI>